Flestir þekkja vafalaust þá fullyrðingu að áfengi skerði dómgreind og auki hættuna á að við gerum ýmislegt sem við annars létum okkur ekki til hugar koma. Það er dómgreindin sem sker úr um það hvernig okkur gengur að leggja mat á og tengja saman orsök og afleiðingar. Það er þess vegna nokkuð ljóst að dómgreindin er afar mikilvæg í umferðinni og við stjórnun ökutækis og nauðsynlegt að forðast allt sem getur skert hana.

En hvað er þá þetta mikilvæga fyrirbæri, dómgreind? Í stuttu máli er dómgreind hæfileikinn til þess að geta greint á milli þess sem er rétt og rangt. Við upplifum hana sem tilfinningu um að eitthvað sé rétt eða rangt og þó að aðrir séu ósammála okkur mun það ekki breyta þessari tilfinningu, nema við séum móttækileg fyrir því, en jafnvel þá getur það reynst afar erfitt.

Í dómskerfinu tökum við til dæmis tillit til þessa og viljum ekki refsa manneskju fyrir glæp ef það var ekkert sem viðkomandi gat gert annað en að fremja glæpinn eða hafði ekki vit á að sjá fyrir afleiðingar gjörða sinna. Þess vegna reynum við að taka tillit til þess hvort að manneskja sem braut af sér sé t.d. barn, eða geðveik eða hafi jafnvel verið neydd til þess að fremja glæpinn. Það hefur hins vegar sínar takmarkanir. Það er, til dæmis, ekki ásættanleg afsökun að segja, allir aðrir voru að þessu. Með öðrum orðum þá gerum við kröfu um að einstaklingur beri í grunninn ábyrgð á eigin gjörðum og beri ábyrgð á eigin dómgreind og verði að taka afleiðingunum ef honum hefur ekki tekist að þroska hana sem skyldi og gerir í kjölfarið misalvarleg mistök.

Hér gætum við spurt okkur: Er dómgreindin meðfædd eða getum við þroskað hana og þjálfað? Um þetta eru vissulega skiptar skoðanir. Ágætur heimspekingur (Immanuel Kant) taldi grundvallarforsendu góðrar dómgreindar vera víðsýni. Er hægt að kenna víðsýni eða er hún einfaldlega persónuleikaeinkenni? Það er erfitt að segja til um hvort það sé beinlínis hægt að kenna fólki víðsýni en fólk getur augljóslega orðið víðsýnna, en er það þá ekki oftast fyrir tilstuðlan einhverrar persónulegrar upplifunar eða reynslu?

Þá vaknar spurningin: Ef við sem samfélag gerum ráð fyrir að fólk hafi það á valdi sínu að betrumbæta dómgreind sína, burtséð frá því hvort það hafi fæðst með góða dómgreind eða ekki, erum við að gera það sem í okkar valdi stendur til þess að hjálpa fólki að stefna í þá átt?

Hér flækist málið aðeins. Við leggjum nefnilega sjaldnast í þá fyrirhafnarmiklu vinnu að endurskoða lífsskoðanir og gildi nema við lendum í einhvers konar áfalli eða aðstæðum sem neyða okkur til þess að endurskoða þau. Dæmi um það gæti verið þegar fólk segir skilið við fordóma sína gagnvart samkynhneigðum þegar það kemst að því að einhver nákominn þeim tilheyrir þeim hópi. Við getum líka spurt okkur hvort við getum lært af mistökum annarra þannig að gildismat okkar breytist?

Annar góður fræðimaður (Hannah Arendt) telur að hér gætum við notað ímyndunaraflið. Hún byggir á hugmyndum Kants um ímyndunaraflið sem hann taldi að ætti að gera okkur kleift að setja okkur í öll möguleg spor annarra, að ímyndunaraflið geri það að verkum að sé nauðsynlegt fyrir fólk að hafa komist í kynni við hlutina sjálft til þess að taka þá til sín.

Ef þetta er svona þá er dómgreind til dæmis fólgin í því að geta lært af mistökum annarra. Við vitum fullvel að áfengi skerðir ökuhæfni og við vitum hvers vegna. Það þarf ekkert að sanna það betur. Fyrir liggur bæði vísindaleg þekking á því en einnig þungbær reynsla margra. Við þurfum ekki að gera sömu mistökin aftur og aftur. Skilningur og viðurkenning á því er mikilvægt innlegg í þróun dómgreindar okkar.