Ávana- og fíkniefni eru stór og misleitur hópur efna sem ekki þurfa að vera efnafræðilega skyld. Öll er virkni þeirra þó í miðtaugakerfinu. Það sem tengir þau helst saman er sérstök vellíðan (euphoria) sem fylgir inntöku þeirra og viljinn til að endurlifa þessa nautn. Þetta getur orðið að vandamáli þegar fíknin er orðin allsráðandi í lífi viðkomandi og kemur í veg fyrir að einstaklingurinn geti lifað í sátt og samlyndi við samfélagið. Og einnig þegar fíknin, eða öllu heldur efnin sem knýja hana áfram eru farin að valda einstaklingnum líkamlegu tjóni. Dæmi um það síðastnefnda eru lifrarskemmdir og heilabilanir af völdum etanóls, hinir ýmsu fylgikvillar reykinga (lungnakrabbamein).

Ávani og fíkn eru hugtök sem hafa verið skilgreind og endurskilgreind undanfarinn aldarfjórðung. Grundvöllur þess að ekki ríkir einhugur um sömu skilgreiningar virðist vera sá að ávani og fíkn eru atferli sem ekki er hægt að einskorða við eina hegðun heldur koma þar að margir þættir. Þróunin í átt að ávana og fíkn er einnig í flestum tilfellum löng og erfitt að greina á milli hvenær óreglubundin notkun er orðin að ávana og loks ávani að fíkn.

„Hvers konar efni, sem verka þannig á miðtaugakerfið, að menn (eftir atvikum fleiri eða færri) geta við áframhaldandi töku þeirra um hríð eða til lengdar vanist á að nota þau svo óhæfilega, að heilsu þeirra eða heill annarra er stefnt í hættu, nefnast ávanaefni. Ef um lyf er að ræða, kallast slík efni ávanalyf.

Mörg ávanaefni og ávanalyf geta við langvarandi töku (mismunandi eftir lyfjum) haft slík áhrif á menn, að sjúkleg fíkn myndist í efnin þ.e.a.s. að allt líf og starf þeirra snýst að má um það eitt að afla sér þeirra efna (alkóhols) eða lyfja (fíkniefna, fíknilyfja), sem um er að ræða. Þannig má segja, að fíkn sé eins konar hástig ávanans, og því er talað um ávana- og fíknilyf og efni.“