Reynslan
Skortur á reynslu, ómótuð sjálfsmynd og öryggisleysi getur gert ungmennum erfitt með að þola hópþrýsting og standa við sannfæringu sína. Ungir ökumenn, sem skortir reynslu í umferðinni og eru jafnvel að öðlast fyrst reynslu af áhrifum áfengis, eru í sérstakri áhættu.
Ungir og umferðarslys
Samkvæmt upplýsingum Samgögustofu eru slys og óhöpp algengari meðal ungra ökumanna en þeirra eldri. Það á bæði við um ökumenn sem valda slysum og ökumenn sem lenda í slysum. Í skýrslu frá Samgöngustofu árið 2010 kemur til dæmis fram að ökumenn á aldrinum 17-24 ára eru valdir að tæplega 30% allra slysa og óhappa í umferðinni. Þarna segir reynslan væntanlega til sín.
Hvers vegna er ungum ökumönnum hættara við slysum?
Það kunna að vera ýmsar skýringar á því hvers vegna ungum ökumönnum er hættara við slysum en þeim eldri. Líklegasta skýringin er reynsluleysi, það er að hafa ekki öðlast nægilega reynslu í að meta og bregðast rétt við hinum fjölmörgu aðstæðum sem koma upp í umferðinni. Reynsluleysið gerir það að verkum að ungi ökumaðurinn þekkir ekki takmörk sín eða bílsins og notar bílinn hugsanlega sem leiktæki án þess að gera sér grein fyrir afleiðingum.
Við þessu er einungis eitt ráð; að ungir ökumenn geri sér grein fyrir þessu og hagi akstri sínum í samræmi við það. En það er eitt að vita en annað að fara eftir því sem maður veit að er rétt og skynsamlegt.
Að þekkja takmörk sín
Það er mikilvægt að hafa í huga að það er ekki nóg að vera flínk(ur) í að keyra. Það er ekki samasem merki milli þess að vera hæfur ökumaður og þess að vera öruggur ökumaður. Bílstjóri þarf einnig að gera sér grein fyrir hvað hann ræður við. Ofmat á eigin getu vegna reynsluleysis er varasamt og gerir það að verkum að fólk setur sig í meiri hættu en það myndi annars gera. Dæmi um þetta er að aka of hratt, taka ekki tillit til akstursaðstæðna eða aka ölvaður. Hjá ungum, óþroskuðum og óreyndum ökumanni eru meiri líkur á ósjálfráðum viðbrögðum við hættu. Viðbrögðum sem í mörgum tilfellum eru ekki þau skynsamlegustu. Það hefur verið sýnt fram á að áfengi hefur mun meiri áhrif á ökuhæfni ungra ökumanna en þeirra sem eldri eru.
Það er algengara að þreyta og syfja sæki á unga ökumenn. Ungir þurfa meiri svefn en hinir eldri og eru oft úti að keyra á kvöldin og um nætur.
Að láta aðra trufla sig: Áhrifagirni og hópþrýstingur
Unglingsárin eru tímabil mikilla breytinga, bæði líkamlegra og sálrænna. Eitt af aðalverkefnum unglingsáranna er uppbygging sjálfsmyndarinnar. Sjálfsmynd er sú mynd sem við höfum af sjálfum okkur og hvernig við metum sjálf okkur og eigin hæfni. Sjálfsmyndin þróast í nokkrum áföngum á lífsleiðinni og mótast af reynslu hvers og eins einstaklings. Eftir því sem við eldumst förum við að bera okkur meira saman við jafnaldra og álit þeirra fer að hafa meiri áhrif á sjálfsmyndina en áður. Þetta er vitaskuld fullkomlega eðlilegt en þessu fylgja nokkrar ,,aukaverkanir“ sem gott er að þekkja og skilja.
Ungt fólk drekkur minna en áður
Hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni liggja fyrir upplýsingar um að allt að fjórðungur dauðsfalla fólks á aldrinum 15-29 ára í Evrópu séu beinar afleiðingar áfengisneyslu, svo sem vegna umferðarslysa, eitrana, sjálfsvíga og morða. Sérfræðingar benda einnig á að vaxandi kröfur samfélagsins komi illa við margar fjölskyldur. Mörg ungmenni líða fyrir neikvæða sjálfsmynd og vanmetakennd. Við þær aðstæður hefur áfengisdrykkja sterkari hljómgrunn meðal ungmenna.
Skaðsemi áfengis fyrir ungt fólk
Áfengisneysla veldur ýmiss konar vanda í samfélaginu og kemur fram í öllum aldurshópum. Áfengisneysla ungmenna er samt þess eðlis að huga þarf sérstaklega að henni.
Skaðsemi áfengisdrykkju fyrir tvítugt er fjölþætt. Þar má nefna vandamál tengd heilsu, félagslegri hæfni og hegðun. Þá eru ótalin þau áhrif sem áfengi hefur á dómgreind sem leiðir til glannaskapar, slysa vegna ölvunaraksturs, ofbeldis, misnotkunar og sjálfsvíga. Hætta á þunglyndi er mun meiri meðal unglinga sem neyta áfengis en hinna sem ekki drekka. Þeir hafa frekar sjálfsvígshugsanir, eiga oftar í félagslegum vanda og árásargirni eykst í hlutfalli við drykkjuna.
Áhrif áfengis á heila sem er að þroskast
Áfengi skaðar heila sem er að þroskast. Heilinn er ekki fullþroska fyrr en við tuttugu ára aldur. Því yngri sem unglingar eru þegar þeir byrja að neyta áfengis og því meira magn sem þeir drekka, því verri áhrif hefur áfengisneyslan á heila þeirra. Þroskatími heilans fram að tvítugu er afar mikilvægur. Langtímaáhrif áfengisneyslu á þessum viðkvæma aldri getur haft áhrif á námsgetu, tilfinningalíf og aðra hæfni. Mestu skemmdirnar verða við mikla áfengisneyslu á stuttum tíma. Slíkt gerist t.d. í fyllerísdrykkju.
Er hægt að hafa áhrif á það hversu fljótt maður brennir áfengi?
Margir halda því fram að hægt sé að gera ýmislegt til að flýta fyrir að áfengi fari úr blóðinu. Nefnd hafa verið dæmi um að drekka kaffi, borða mat eða sofa. Líkamleg áreynsla hefur ekki áhrif á starfsemi lifrarinnar hvað varðar umbrot áfengis og því skiptir kyrrseta eða erfiðisvinna ekki máli í því sambandi. Staðreyndin er einfaldlega sú að lifrin sem losar líkamann við um 90% áfengisins vinnur alltaf á sama hraða hjá hverjum einstaklingi. Lifur gegnir lykilhlutverki í umbreytingu áfengis. Þar eru sérstök hvatakerfi sem nauðsynleg eru til að koma ferli af stað sem endar með niðurbroti alkóhóls í orku og óvirk niðurbrotsefni. Þessi kerfi ná aðeins að umbreyta tilteknu magni af áfengi á tilteknum tíma.
Hefur áfengi sömu áhrif á karla og konur?
Það þykir nægilega sannað að sama magn áfengis hefur meiri áhrif á konur en karla. Þær þola u.þ.b. 30% minna af áfengi heldur en karlar, þ.e.a.s. þurfa minna magn en karlar til að verða ölvaðar. Ástæðurnar eru nokkrar – og stundum persónulegar eða félagslegar- en mestu skiptir þó að konur eru yfirleitt minni og léttari en karlar og efnaskiptin eru ekki eins og hjá körlunum. Þá hafa konur minna vatn í líkamanum en karlar en vatnið í líkamanum þynnir út áfengið.
