Samfélagið
Neysla áfengis hefur fjölþætt áhrif á lýðheilsu og samfélag og á stóran þátt í fjölmörgum sjúkdómum, félagslegum vandamálum, slysum og dauðsföllum. Áhrif áfengisneyslu koma til dæmis fram í auknum líkum á sjálfsvígum, drukknunum og öðrum ótímabærum dauðsföllum. Áhrifin eru ekki einungis bundin við neytandann sjálfan, þar má nefna til dæmis í afbrotum, ofbeldi, fósturskemmdum og umferðarslysum. Áfengi veldur því samfélaginu öllu, fjölskyldum og einstaklingum miklum vanda sem þjóðir heims reyna að vinna gegn eins og mögulegt er. Í ljósi þeirrar skaðsemi sem áfengi veldur er ljóst að áfengi er ekki venjuleg vara sem getur lotið sömu lögmálum og aðrar neysluvörur, til dæmis hvað varðar sölu og dreifingu.
Áfengi er engin venjuleg vara
Ef litið er til dagsins í dag hafa um 90% íbúa í vestrænum þjóðfélögum og eru eldri en 18 ára einhvern tímann drukkið áfengi. Um 10% íbúanna drekka um helming alls áfengis á hverjum tíma. Ástæða þykir að hafa sérstök lög um sölu, dreifingu og framleiðslu áfengis þar sem allir drykkir sem innihalda meira magn af áfengi en 2,25% eru skilgreindir sem áfengi. Á Íslandi eru nú 22% líkur fyrir karla og 10 % líkur fyrir konur að verða vímuefnafíklar einhvern tíma á ævinni og í 80 % tilvika er vímuefnaröskunin fyrst og fremst áfengissýki. Fylgni er á milli fíknar og ýmissa annarra sjúkdóma. Fíknsjúkdómar hafa mjög alvarlegar afleiðingar og skaða bæði þann sem fíkninni er haldinn, fjölskylduna og samfélagið allt.
Sættum við okkur við áfengisvandann?
Það eru sumir þeirrar skoðunar að eðlilegt sé að líta á áfengi eins og hverja aðra neysluvöru. Fyrir því sjónarmiði eru hugsanlega sögulegar ástæður, fjárhagslegir hagsmunir eða hreinlega að neysla áfengis og ýmsar venjur sem tengjast henni sé svo rótgróið í samfélaginu og huga fólks að því finnist óþægilegt, jafnvel óhugsandi, að hugsa um áfengi sem hættulegt. Tilfinningin fyrir skaðsemi áfengis hefur líklega dofnað með tímanum og rótgrónar áfengishefðir blindað okkur sýn þannig að við sjáum ekki alvarlegu hliðar áfengisneyslunnar.
Áróður fyrir áfengisneyslu
Áfengi er samofið menningu okkar og neysla þess markar líf okkar með ýmsum hætti. Frá örófi alda hefur maðurinn sóst eftir því að komast í áfengisvímu og löngu áður en sögur hófust hafði hann lært að framleiða áfengi og farinn að nota það reglulega. Hægt er að fara mjög langt aftur í tímann til að finna sögur af því að menn notuðu áfengi til þess að komast í vímu. Áfengi er nú beinlínis markaðsett sem vímuefni til að nota í sambandi við skemmtanir og hátíðleg tækifæri.
Hvað gerum við á Íslandi til þess að vinna gegn áfengisvandanum?
Opinber stefna á Íslandi í áfengismálum er að vinna gegn misnotkun áfengis. Að aka undir áhrifum áfengis og annarra vímuefna er dæmi um misnotkun áfengis.
Í áfengislögum koma fram helstu leiðirnar sem Íslendingar hafa ákveðið að fara í þeim tilgangi. Þar er meðal annars kveðið á um að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins hafi ein einkaleyfi til smásölu áfengis. Það þýðir meðal annars að ekki er heimilt að selja áfengi í almennum verslunum.
Minni áfengisneysla, færri slys í umferðinni!
Fjölmargar rannsóknir sýna að það eru tengsl á milli heildarneyslu áfengis þjóða og áfengistengdra umferðarslysa. Þess vegna skila aðgerðir til þess að draga úr áfengisneyslu líka árangri í að fækka umferðarslysum auk þess að stuðla almennt að betri lýðheilsu, færri dauðsföllum og slysum og minni sjúkdómum. Minni áfengisneysla er liður í að skapa umhverfi til að fækka slysum í umferðinni og koma í veg fyrir þann mannlega harmleik sem þeim fylgir og minnka jafnframt fjárútgjöld hins opinbera og einkaaðila vegna umferðarslysa. Með öðrum orðum að standa vörð um lífsgæði og velferð.
Hefur aðgengi að áfengi áhrif á neysluna?
Í aðalatriðum má skipta leiðum til þess að hafa áhrif á neyslu áfengis í tvennt. Mörkin á milli þessara tveggja leiða eru þó ekki alltaf skýr. Annars vegar eru leiðir sem snúa að aðgengi að áfengi, það er að segja hversu auðvelt það er að kaupa og verða sér úti um áfengi. Auðvelt aðgengi virðist bæði hafa áhrif á hversu mikið fólk drekkur almennt og líkurnar á að það aki ölvað. Tengslin eru þau að auðveldara og meira aðgengi leiðir til aukinnar neyslu og auknum líkum á að fólk aki ölvað.
Skiptir máli að selja ekki áfengi í almennum verslunum?
Með samræmdum aðferðum hefur verið metið aðhald ríkja í áfengismálum sem ná til framleiðslu, dreifingar, aldursmarka til áfengiskaupa, auglýsinga, ölvunaraksturs og stefnumótunar. Niðurstöðurnar sýna að á síðustu 50 árum hafa mörg lönd í Vestur-Evrópu aukið aðhald í áfengismálum, sérstaklega þau lönd þar sem aðhaldið var sem minnst áður. Margar rannsóknir sýna að ef aðgengi að áfengi er gert auðveldara, eykst áfengisdrykkja verulega. Að margra mati er það þjóðhagslega hagkvæmt að hefta aðgengi að áfengi. Niðurstöður rannsókna benda eindregið til þess að einkasala ríkisins á áfengi dragi úr neyslu og tjóni sem af henni hlýst og ef einkasölunni er aflétt aukist heildarneysla áfengis.
Hefur áfengiskaupaaldur áhrif á neyslu?
Rannsóknir sýna að áfengiskaupaaldur hefur mikil áhrif á áfengisneyslu ungs fólks, en einnig umferðarslys. Gott dæmi um það er þegar mörg ríki Bandaríkjanna lækkuðu aldursmörk sín á árunum 1960-1965. Við það jókst áfengisneysla ungs fólks og umferðarslysum fjölgaði, einkum umferðarslysum þar sem ungt fólk kom við sögu. Aldursmörkin voru hækkuð nokkrum árum seinna þegar þessi neikvæðu áhrif voru orðin ljós. Rannsóknir sýna líka að þeir sem byrja að drekka áfengi ungir eru líklegir til þess að lenda í vanda vegna áfengisneyslu síðar á ævinni.
Stuðlar hátt verð á áfengi að minni neyslu?
Rannsóknir á takmörkun aðgengis sýna að takmörkun afgreiðslutíma, fjölda söludaga og sölustaða helst í hendur við minni neyslu og tjón af völdum hennar.
Verð og skattlagning er einnig leið sem margar þjóðir nota til þess að bregðast við áfengistengdum vandamálum og rannsóknir hafa sýnt fram á að verð hefur áhrif á neysluna. Enn fremur sýna hagtölur að samhengi er milli hækkunar áfengisskatta, áfengisverðs og fækkunar vandamála sem rekja má til áfengisdrykkju.
Skiptir máli að hafa skýrar reglur um ölvunarakstur?
Rannsóknir sýna að skýrar reglur um ölvunarakstur hafa jákvæð áhrif, þær draga úr líkum á ölvunarakstri. Rannsóknir á áhrifum þess að lækka leyfileg mörk um vínandamagn í blóði eru skýrt dæmi um það. Þar sem slíkar breytingar hafa verið gerðar hefur dregið úr ölvunartengdum umferðarslysum. Það styrkir þessar reglur að hafa ströng viðurlög séu þær brotnar, enda alvarlegt að stofna lífi og heilsu fólks í hættu með ölvunarakstri. Það virðist líka hafa jákvæð áhrif að hafa virkt eftirlit með ölvunarakstri, til dæmis með því að lögregla stöðvi ökumenn til þess að kanna hvort þeir eru undir áhrifum.
